فصل دوم : سرگذشت دفتر من
فصل دوم : سرگذشت دفتر من
- · انواع واکنش ها و تغییرات اطراف ما :
1-تغییر فیزیکی: در این تغییر شکل ظاهری ماده عوض می شود ولی خاصیت اصلی و مولکول ماده عوض نمی شود.
مثل: ذوب شدن – تبخیر شدن – منجمد شدن – ایجاد باران از ابر – خرد شدن – ریز شدن – شکستن – رنده شدن کاغذ – پاره شدن کاغذ و ...
1-تغییر شیمیایی: در این تغییر شکل ظاهری ماده ، خاصیت اصلی و مولکول آن به طور کل عوض می شود .
مثل: سوختن کاغذ – پختن غذا – کپک زدن (فاسد شدن ) – زنگ زدن (اکسید شدن ) – تجریه شدن – تغییر رنگ برگ درختان – انفجار بمب و ...
- · ترکیب شدن (مرکب) :
تعریف ترکیب:
- گونه ای تغییر شیمیایی است . هنگام ترکیب شدن از دو یا چند ماده ، ماده جدیدی ساخته می شود.
- ترکیب بر اثر پیوستن اتم ، عنصرها با یکدیگر به وجود می آیند.
- اگر اتم های سازنده ی مولکول یک ماده مثل هم نباشد، یا بیش از دو اتم ساخته شده باشد و بتوان مولکول های آن را از یکدیگر تجزیه (جدا) کرد آن ماده را ترکیب می گویند.
مثال هایی در مورد ترکیب:
شکر : ترکیبی از کربن + اکسیژن + هیدروژن می باشد.
نمک خوراکی : ترکیبی از سدیم + کُلر می باشد.
اکسید جیوه : ترکیبی از اکسیژن + جیوه می باشد.
آب : ترکیبی از اکسیژن + هیدروژن می باشد.
آب اکسیژنه : ترکیبی از اکسیژن(1) + هیدروژن(2) می باشد.
اکسید آهن : ترکیبی از اکسیژن + آهن می باشد.
کربن دی اکسید و کربن مونو اکسید : ترکیبی از کربن + اکسیژن می باشد.
گاز متان(گاز شهری) : ترکیبی از کربن + هیدروژن می باشد.
گچ : ترکیبی از کلسیم + گوگرد + اکسیژن می باشد.
آهگ : ترکیبی از کلسیم + کربن + اکسیژن می باشد.
نشاسته : ترکیبی از کربن + اکسیژن + هیدروژن می باشد.
جوش شیرین : ترکیبی از سدیم + هیدروژن + کربن + اکسیژن می باشد.
الکل : ترکیبی از کربن + هیدرژن + اکسیژن می باشد.
آمونیاک : ترکیبی از هیدروژن + نیتروژن می باشد.
نکته: خواص هر ماده ترکیب به نوع اتم تشکیل دهنده ، تعداد اتم ها و شکل ساختمانی اتم بستگی دارد.
- · تجزیه شدن :
تعریف تجزیه:
- گونه ای تغییر شیمیایی است . هنگام تجزیه شدن یک ماده به دو یا چند ماده تبدیل می شود.
- پدیده ی ترکیب برعکس پدیده تجزیه می باشد.
نکته: مثال های که در بحث ترکیب گفته شد ، می توان به صورت برعکس در مورد تجزیه بیان شود.
مثل: آب = اکسیژن + هیدروژن و...
- · آب:
تعریف آب:
- آبماده ای فراوان در کرهزمیناست. به شکل های مختلفی همچوندریا،باران،رودخانهو... دیده میشود. آب در چرخه خود ، مرتباً از حالتی به حالت دیگر(جامد – مایع – گاز ) تبدیل میشود، اما از بین نمیرود. هر گونهحیاتمحتاج آب میباشد. انسان ها از آبآشامیدنیاستفاده میکنند، یعنی آبی که کیفیت آن مناسب سوخت و ساز بدن باشد.
فرمول شیمیایی آب:
- آب نوعیماده ترکیب (مرکب( است که از دو عنصراکسیژنوهیدروژنساخته شده است. آب را جزو دسته مخلوطها طبقهبندی نمیکنند، چون خواص آب نه به خواص هیدروژن شبیه است و نه به خواص اکسیژن. از ترکیب دو اتم هیدروژن و یک اتم اکسیژن، یک مولکول آب بوجود میآید. یک قطره آب دارای تعداد بی شماری مولکول آب میباشد.
آب = اکسیژن + هیدروژن ß H2 + O = H 2 O
نکته: آب خواص مهمی دارد که در زندگی ما بسیار با ارزشند. از جمله:
1- حلالبسیار خوبی است.
2- چگالیبالایی دارد و جالب این که وقتییخمیزند یا حرارت میبیند، چگالی آن کاهش مییابد.
- · اکسیژن :
تعریف اکسیژن:
- اکسیژن یکی ازعناصر شیمیاییاست که نماد آن O میباشد. این ماده ، یک عنصر حیاتی بوده و همه جا چه درزمینو چه در کلجهانهستی یافت میشود. مولکولاکسیژن در زمین ناپایدار است.
- اکسیژن ، فراوانترین عنصر در پوسته کره زمین است و تخمین هایی در این زمینه وجود دارد که مقدار آن را 46.7% ذکر میکنند. اکسیژن 87% اقیانوسها (بهصورت آب) و 20% درصد جو زمین (بهصورت اکسیژن یاازن) را به خود اختصاص میدهد.
خصوصیات اکسیژن:
- اکسیژن در دما و فشار استاندارد بهصورتگازاست که حاوی دواتماکسیژن میباشد. اکسیژن عنصر مهم هواست و از طریق عمل فتوسنتز گیاهان تولید شده و برای دم و بازدم حیوانات لازم است. اکسیژن مایع و جامد به رنگ آبی کمرنگ میباشد.
- اکسیژن بهعنواناکسید کنندهکاربرد بسیار زیادی دارد. اکسیژن مایع بهعنوان اکسید کننده در نیروی حرکتی موشکها استفاده میشود. از آنجا که اکسیژن برای دم و بازدم ضروری است، در پزشکی کاربرد دارد. گاهی اوقات کسانی که از کوه نوردی میکنند یا در هواپیما پرواز میکنند، مخازن اکسیژن همراه دارند (بهعنوان هوا). همچنین اکسیژن درجوشکاریو ساختفولادکاربرد دارد.
- · آب اکسیژنه :
تعریف آب اکسیژنه:
- آب اکسیژنه ماده ای شبیه به آب است.
- آب اکسیژنه یک مایع ناپایدار است( یعنی دوست دارد تجزیه شود) آب اکسیژنه به رنگ آبی میباشد و با زحمت زیاد میتوان آنرا تهیه نمود. آب اکسیژنهای که درداروخانههافروخته می شود به صورت رقیق است .(یعنی بیشتر از آب تشکیل شده است ) آب اکسیژنه مانندآببیرنگ و بیبوست و مزه تلخی دارد و کمی اسیدی است.
- آب اکسیژنه ماده ای است که از آن برای بی رنگ کردن پارچه و کاغذ استفاده می شود ولی باید از تماس آن با پوست بپرهیزید زیرا به پوست آسیب زده و باعث سوزش آن می شود.
فرمول شیمیایی آب اکسیژنه :
- آب اکسیژنه نوعیماده ترکیب (مرکب( است که از دو عنصراکسیژنوهیدروژنساخته شده است. آب اکسیژنه = دوهیدروژن + دو اکسیژن ß H2 + O2 = H 2 O2
خصوصیات آب اکسیژنه:
- آب اکسیژنه ترکیب ناپایدار است ، یعنی دوست دارد تجزیه شود.
- آب اکسیژنه گاهی دوست دارد تبدیل به آب یا اکسیژن شود.
- آب اکسیژنه بر اثر گرما و نور به آب یا اکسیژن تجزیه می شود.
- اگر آب اکسیژنه تبدیل به آب شود ، بسیار اکسید کننده می شود.
- و یا اگر آب اکسیژنه تبدیل به اکسیژن شود ، بسیار میکروب کش می شود.
- آب اکسیژنه گاهی در زمان تجزیه شدن می تواند دو عدد OH درست کند که اگر این اتفاق بی افتد خاصیت سفید کنندگی ، گند زدایی و میکروب کشی پیدا می کند.
- به مرور آب اکسیژنه تجزیه و تبدیل به آب واکسیژنمیگردد. این عمل تجزیه درمحیط بازیسریعتر و درمحیط اسیدیکندتر اتفاق می افتد. ممکن است که اگر مدت زیادی آب اکسیژنه را انبار نگهداری کنیم، کاملا تجزیه و تبدیل به آب گردد.
- اگر بر روی محلول آب قدری از اجسام پایدار کننده ماننداسید فسفریک،اوره و نظیر آنها بیافزایند، عمل تخریب بسیار کُند میگردد. آب اکسیژنهاثر میکروب کشیو بوبری دارد چنانکه اگر یک تکهکالباسقرمز را درون ظرف محتوی آب اکسیژنه قرار دهیم پس از چند روز محتویات ظرف کاملا بیبو است و بوی گندیده نمیدهد. آب اکسیژنه رنگها را نیز تخریب میکند به همین دلیل تکه کالباس درون ظرف بعد از مدتی بیرنگ میشود.
ویژگی های آب اکسیژنه:
- بسیار اکسید کننده
- میکروب کش
- سفید کننده
- قابل حل در آب
- غیر سمی
- ضدعفونی کننده
- رنگ بر و سفید کننده
- از آب اکسیژنه برای سفید کردن چوب ، خمیر کاغذ ، الیاف ، پارچه ، نخ ابریشم ، مو و الیاف مصنوعی مثل نایلون و ... استفاده می شود.
- · بازها ( قلیاها )
تعریف بازها:
- بازها مواد شیمیایی هستند که در مولکول هایشان ، یک OH دارند ، یعنی اکسیژن (O) و هیدروژن (H) چسبیده به هم.
- باز، ماده ای است که با گرفتن و ترکیب شدن با پروتون های دیگر مواد، با آن ها واکنش می دهد. بازها پذیرنده های پروتون هستند. مهم ترین بازها هیدروکسید سدیم (قلیا( ، هیدروکسید آمونیوم(آمونیاک)، و هیدروکسید کلسیم (آهک مرده)،هستند.
خصوصیات بازها:
- بازها مزه ی تند و تیز و تلخ می دهند.
- رنگ شناساگرها را تغییر می دهند. مثل کاغذ PH
( PH میزان اسیدی یا بازی بودن مواد را مشخص میکند. بیشتر آبزیان فقط در پیاچ بین ۵ تا ۹ زنده می مانند.(
- باز ها شامل ترکیبی از اتم های اکسیژن و هیدروژن هستند که هیدروکسیل (OH) نامیده می شوند.
- اسیدها را خنثی می کنند.
- زمانی که یک باز در آب حل می شود، یون های هیدروکسیل (OH- ) با بار منفی را آزاد می کند. زمانی که باز خنثی می شود، این یون ها پروتون های با بار مثبت دیگر مواد را می گیرند یا "می پذیرند".
هشداردر مورد بازها:
- هیدروکسید سدیم کاربردهای خانگی زیادی دارد و برای تمیز کردن لوله های ظرفشویی و فاضلاب به کار می رود (نام صنعتی آن Drano است). در آزمایش های خود از این ماده با احتیاط استفاده کنید.
- هیچ وقت به محلول های قلیایی به طور مستقیم دست نزنید؛ زیرا چربی طبیعی پوست را حل می کند و به پوست آسیب می رساند. اگر مواد قلیایی به چشم شما برخورد کرد، با مقدار زیادی آب شستشو دهید.
برخی از بازهای مشهور:
1- آب ژاوِل : که در فارسی به آن مایع سفید کننده و وایتکس نیز گفته میشود، محلولی است که برای گندزدایی و بو زدایی به کار میرود.
- آب ژاول( وایتکس) را برای گندزدایی و بوزدایی به کار میبرند. از این ماده در صنعت به عنوان رنگزدا و سفیدکنندهپارچه و خمیر کاغذ استفاده میشود. در خانهها برای ضدعفونی کردن سبزیها و سفید کردن رختها به هنگام رختشویی از آب ژاول استفاده میکنند. این محلول با نامهای گوناگون در بازار به فروش میرسد.
- آب ژاول مادهای سمی است. رنگ آن نزدیک به زرد و طعم و بوی آن تند است.خاصیت ضدعفونی کننده آب ژاول(وایتکس) به دلیل تولید کلر آزاد میباشد.چنانچه به اشتباه نوشیده شود باید فورا شیر نوشید.
- آب ژوال یا وایتکس نوعی باز بسیار قوی می باشد.
2-آمونیاک : گازی است بی رنگ، با مزه فوق العاده تند و زننده که اشکآور و خفه کننده است. گاز آمونیاک از هوا سبک تر بوده و به سهولت به مایع تبدیل میشود.
- مجاورت و تماس آمونیاک با نقره و جیوه تولید " فورمیناتنقره و جیوه " میکند که موادی شدیداً قابل انفجار هستند.
- آمونیاک سبب تحریکات دستگاه تنفسی، پوست و چشم شده و با آسیب رساندن به ششها در اثر مواجهه با حجم زیاد این گاز میتواند سبب مرگ شود.
- آمونیاک به شکل نمک آمونیاک نخستین بار توسط شیمیدان جابرابن حیان (شیمیدان ایرانی) در قرن 8 شناخته شد.
- آمونیاک نوعی باز قوی می باشد.
3- صابون: نمک یک اسید چرپ است. صابونها عمدتاً برای شستشو، حمامکردن و پاکیزگی استفاده میشوند ولی برای تمیز کردن پارچه هم از صابونها استفاده میگردد و جز مهمی از روانسازها میباشد.
- همهی صابونهای دستشویی با اضافه کردن روغن نباتی یا چربی حیوانی به یک قلیای قوی ساخته میشوند. این کار در دما و فشار بالا صورت میگیرد.آنچه حاصل میشود صابون و مادهی دیگری به نام گلیسیرین یا گلیسرول است. گلیسیرین را با یک محلول غلیظ نمک جدا میکنند.سپس صابون مذاب را در دستگاه همزن میریزند.در آنجا عطر و مواد نگهدارنده و یا رنگ به آن اضافه میکنند. بالاخره صابون مذاب را سرد میکنند و در اندازهی معین قالب گیری میکنند یا برش میدهند.
- صابون نوعی باز متوسط است.
4-خون:
- اکسیژن رسانی به سلولها، که توسط هموگلوبین انجام میشود.
- انتقال مواد مغذی همچون اسیدهای آمینه، گلوکز و اسیدهای چرب.
- برداشت مواد زاید همچون دیاکسید کربن، اوره و اسید لاکتیک از بدن.
- عملکردهای ایمنی با حمل گلبولهای سفید و کشف مواد خارجی با استفاده از آنتیبادیهای محلول در آن.
- تنظیم PH بدن
- تنظیم دمای بدن
- خون نوعی باز ضعیف است.
-
5-آب دهان (بزاق):
- آب دهان یا بزاق نوعی باز بسیار ضعیف است.
نکاتی در مورد بازها:
- برای بی اثر کردن بازها می توان روی آن ها اسید ریخت و برای کم اثر کردن بازها می توان به آن ها آب فراوان افزود.
- خصوصیات اسید های هم به همین صورت است یعنی برای بی اثر کردن اسید می توان روی آن ها باز ریخت و برای کم اثر کردن اسیدها می توان به آنها آب فراوان افزود.
- · آب اکسیژنه و بازها در کاغذ سازی:
- یکی از کارهای مهم آب اکسیژنه در کاغذ سازی از بین بردن موجودات ریز و ذره بینی درون چوب ها و خمیر کاغذ است. با این کار به راحتی می توانیم به کاغذ دست بزنیم.
- آب اکسیژنه خاصیت سفید کنندگی نیز دارد و مقداری به سفید شدن خمیر کاغذ اولیه ی کاغذ کمک می کند.
- مهم ترین کاربرد بازها در کاغذ سازی ، واکنش دادن به اجزاء باقی مانده ی جانوران درون چوب و خمیر کاغذ است.
- بازهای به برخی مواد و شیره های باقی مانده در آوندهای چوب واکنش نشان داده و آن ها را از درون خمیر کاغذ از بین می برد.
- برای سفید کردن خمیر نهایی کاغذ از آب اکسژنه و بازهای قوی استفاده می کنند.
- اگر لازم باشد ، برای خنثی کردن بازهای اضافه که در خمیر کاغذ باقی مانده ، به آن اندک اسید اضافه می کنند.
- · بازیافت :
تعریف بازیافت:
- بازیافت یعنی تغییر شکل و عمل آوردن موادی که قبلاً استفاده شده اند به صورتی که دوباره قابل استفاده باشند.
هدف از بازیافت:
- با بازیافت بسیاری از موادی که مصرف شده اند می توانیم هم در مصرف مواد خام صرفه جویی کنیم و هم در کم شدن هزینه ها و هم باعث حفظ محیط زیست شویم.
- بازیافت استفاده ی درست از کاغذ (صرفه جویی) ، استفاده از کامپیوتر و کتاب الکترونیکی ، سی دی ، فلش و کاشت درخت در مناطقی وسیع به منظور تهیه ی کاغذ و ... راه هایی برای حفظ محیط زیست و طبیعت هستند.
بازیافت کاغذ:
- برای بازیافت کاغذ از روش های گوناگون فیزیکی و شیمیایی استفاده می کنیم.
- مهم ترین روش فیزیکی در بازیافت کاغذ خرد کردن و خمیر کردن کاغذ است.
- مهم ترین روش شیمیایی در بازیافت کاغذ افزودن ماده های سفید کننده است تا بتواند جوهرها و نوشته های قبلی را از بین ببرد.
- اگر کاغذهای بازیافتی بسیار کثیف باشند ، که نتوان با ماده های سفید کننده به خوبی سفید شوند آن را برای مقوا سازی استفاده می کنند.
هدیه باغبان به آینده، باغی است که پرورش داده است؛ یک نویسنده کتاب هایش را برای نسل آینده به جا می گذارد و یک نقاش، نقاشی هایش را و یک معلم،زندگی اش را در افکار و اعمال شاگردانش، ادامه می دهد. این نتیجه زندگی و سهم کوچک ولی فناناپذیر وی است.